Jatt Di Akal
by Ranjit Bawa
ਜੱਟ ਦੀ ਅਕਲ ਵਿਚ ਕਿ ਫ਼ਸਲ
jaTTa dI akala vicha ki pha਼sala
In the [Jatt: a member of the land-owning agricultural community known for pride and lifestyle]’s intellect or in his crops
ਤਲੇ ਲਈ ਰਫ਼ਲ ਕਰ ਗਿਆ ਕਤਲ ਜਿਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਗਾ
tale laI rapha਼la kara giA katala jihAM nUM paMgA
A rifle was kept for the sake of a feud, he committed a murder just because of a spat
ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਕਲ
pulisa dA dakha਼la paChANe sa਼kala
The police intervened and recognized his face
ਤੇ ਰਹਿ ਗਈ ਚੱਪਲ ਗਵਾਹੀ ਅਸਲ ਦੇ ਗਿਆ ਬੰਦਾ
te rahi gaI chappala gavAhI asala de giA baMdA
And a single slipper remained as the true witness, while the man fled
ਹੋ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਹਿੱਲਿਆ ਲੱਕ ਸੁੰਘੜ ਗਏ ਪੱਟ
ho sira ‘te hilliA lakka suMgha.Da gae paTTa
Oh, the head was shaken, the waist shrank, and the thighs withered
ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਲੱਤ ਨਰਵੈਣ ਰੋਈ
te TuTTI latta naravaiNa roI
With a broken leg, the mother Narvane wept
ਧੀਆਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੁੱਤ
dhIAM dI chuppa te khullhI gutta
The daughters remain silent with hair unkempt and open
ਤੇ ਅਮਲੀ ਪੁੱਤ ਉਹਦੀ ਕੁੱਖ ਹਰੀ ਨਾ ਹੋਈ
te amalI putta uhadI kukkha harI nA hoI
And with an [Amali: a drug addict, usually referring to opium or poppy husk] son, her womb never bore fruit again
ਨਣਦ ਸੀ ਬੜੀ ਪੰਜ ਨਾ ਪੜ੍ਹੀ
naNada sI ba.DI paMja nA pa.DhI
The sister-in-law was quite stubborn, didn't even pass the fifth grade
ਕਿਸੇ ਨਾ ਖੜ੍ਹੀ ਤੇ ਰਹਿ ਗਈ ਛੜੀ ਉਮਰ ਪੁਰਾਣੀ
kise nA kha.DhI te rahi gaI Cha.DI umara purANI
No one stood by her, and she remained a [Chhari: an unmarried woman past the traditional age] in her old age
ਚੁੱਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਕੜ੍ਹੀ ਤਰੇ ਤੇ ਸੜੀ
chullhe ‘te ka.DhI tare te sa.DI
The curry simmered on the stove and eventually burnt
ਭਾਬੋ ਨਾ ਫੜੀ ਪਲੰਘ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਿਆਣੀ
bhAbo nA pha.DI palaMgha ‘te cha.DhI sa਼hira dI siANI
The city-smart sister-in-law didn't grab the pot, she just climbed onto the bed
ਮਾੜੇ ਦੀ ਛੱਤ ਚੋਂਦੀ ਏ ਜੱਟ
mA.De dI Chatta choMdI e jaTTa
The roof of the poor man leaks, O [Jatt]
ਬਿੱਲੇ ਲੱਪ ਕਿਰਲੀਆਂ ਸੱਪ ਵਿਚ ਨੇ ਰਹਿੰਦੇ
bille lappa kiralIAM sappa vicha ne rahiMde
Cats, lizards, and snakes live within those walls
ਪੈ ਗਿਆ ਮੀਂਹ ਬਹਿ ਗਈ ਨੀਂਹ
pai giA mIMha bahi gaI nIMha
The rain fell and the foundation sank
ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਕਿ ਲੋਕ ਨੇ ਕਹਿੰਦੇ
mara giA sI jiveM ghara ki loka ne kahiMde
The house died along with the man, or so the people say
ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੁੱਟ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕੁੱਟ
sa਼Aha dI luTTa pulisa dI kuTTa
The exploitation by the moneylender, the beating by the police
ਤੇ ਕੁੰਢੀ ਮੁੱਛ ਓਏ ਮੀਣਾ ਜੁੱਟ ਬੂਰੇ ਨੇ ਪਾਲ਼ੇ
te kuMDhI muchCha oe mINA juTTa bUre ne pAla਼e
And the [Kundhi Muchh: upturned, curled mustache representing pride]—O, the deceptive group has raised brown buffaloes
ਲਾਗੀ ਦੀ ਤੋਰ ਤੇ ਪੱਕਾ ਜ਼ੋਰ
lAgI dI tora te pakkA ja਼ora
The messenger’s gait and the solid strength
ਕਲੈਰੀ ਮੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਕਾਲ਼ੇ
kalairI mora koI nA hora pairAM toM kAla਼e
Like a [Kalaeri Mor: a crested, majestic peacock], there’s no other, yet their feet are blackened
ਇਹ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਬੜੀ ਹੀ ਮਾੜੀ
iha dunIAdArI ba.DI hI mA.DI
This worldly-dealing is very wicked
ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਯਾਰੀ ਵਜਾਉਂਦੀ ਤਾੜੀ ਮਖੌਲਾਂ ਕਰਦੀ
ki ajja dI yArI vajAuMdI tA.DI makhaulAM karadI
For today’s [Yaar: close friends/brothers; carries significant cultural weight regarding loyalty] just clap and mock your plight
ਉਹ ਮੂੰਹ ਦੀ ਚੰਗੀ ਦਿਲੋਂ ਹੈ ਗੰਦੀ
uha mUMha dI chaMgI diloM hai gaMdI
She is good of speech but filthy at heart
ਬੋਲਦੀ ਮੰਦੀ ਤੇ ਕਰਦੀ ਭੰਡੀ ਵਿਚੋਂ ਵਿਚ ਸੜਦੀ
boladI maMdI te karadI bhaMDI vichoM vicha sa.DadI
Speaking ill and slandering, she burns with envy from within
ਵਕਤ ਨਮਾਏ ਮਾੜਾ ਸਮਾਂ
vakata namAe mA.DA samAM
Time has bowed me down, these are bad times
ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਲਮਹਾ ਖਾ ਲਿਆ ਗ਼ਮਾਂ ਚਰਨ ਲਿਖਾਰੀ
te hara ika lamahA khA liA ga਼mAM charana likhArI
And every single moment has been consumed by grief, writes Charan the lyricist
ਯਾਰ ਬੈਠਾ ਵੇ ਤੇ ਲਾਉਂਦੇ ਤਵੇ
yAra baiThA ve te lAuMde tave
The friend sits there and [Launde Tawe: a slang for roasting or mocking someone]
ਅਜੇ ਕੁਝ ਕਹੇ ਤੇ ਗਲ ਨੂੰ ਪਵੇ ਬਣਨ ਪਟਵਾਰੀ ਹਾਏ
aje kujha kahe te gala nUM pave baNana paTavArI hAe
If I say anything now, they jump at my throat acting like a [Patwari: a village land record officer, often seen as cunning or authoritative]
ਬਿੱਟੀ ਦਾ ਬੰਬ ਭਾਂਡਾ ਇਹ ਨੰਗ
biTTI dA baMba bhAMDA iha naMga
Bitti’s bomb is an empty vessel
ਛੇੜਦਾ ਜੰਗ ਤੇ ਕਰਦਾ ਤੰਗ ਸੂਰਮਾ ਡੱਕੇ
Che.DadA jaMga te karadA taMga sUramA Dakke
It starts a war and causes trouble, while the brave one stops it
ਮਾਰੀਏ ਸਾਡੀ ਦੁਖੀਏ ਡਾਢੀ
mArIe sADI dukhIe DADhI
Our condition is miserable, we are deeply distressed
ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਭਾਬੀ ਤੇ ਦਿਓਰ ਸ਼ਰਾਬੀ ਮਾਰਦਾ ਧੱਕੇ
sikhAuMdI bhAbI te diora sa਼rAbI mAradA dhakke
The sister-in-law teaches [mischief] and the drunken brother-in-law shoves us around
ਕੁੜੀ ਏ ਮੀਣੀ ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਸੀਣੀ
ku.DI e mINI sappAM vicha sINI
The [Kudi: girl/maiden] is cunning, stitched among snakes
ਪਿਆਲੇ ਪੀਣੀ ਬਠਿੰਡਾਰਣ ਧੜਕਣ ਰੂਹ ਦਾ
piAle pINI baThiMDAraNa dha.DakaNa rUha dA
Drinking from the chalice, this girl from Bathinda is the heartbeat of the soul
ਬੰਦਾ ਸੀ ਢੇਰ ਸੜਕ ਤੇ ਖੇਤ
baMdA sI Dhera sa.Daka te kheta
The man was a massive figure, but the roads and the fields
ਸਾਰੇ ਹੀ ਵੇਚ ਕਰਾਲੀ ਟੇਪ ਮਿਲੀ ਨਾ ਦੂਜਾ
sAre hI vecha karAlI Tepa milI nA dUjA
He sold them all to record a tape, but found no second chance
ਉਹ ਬਾਬਾ ਮਾਣ ਬੜਾ ਵਿਦਵਾਨ
uha bAbA mANa ba.DA vidavAna
That elder is a person of great pride and a scholar
ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਸੁਲਤਾਨ ਕਵੀ ਏ ਅਸਲੀ
te purasa਼ mahAna sa਼AhI sulatAna kavI e asalI
A great man, a royal Sultan, and a true poet
ਚਰਨ ਦਾ ਪੀਰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੀਰ
charana dA pIra suNAuMdA hIra
The spiritual guide of Charan recites [Heer: the legendary tragic heroine of Punjabi folklore]
ਤੇ ਦਿਲੋਂ ਅਮੀਰ ਓਏ ਵਾਂਗ ਫ਼ਕੀਰ ਵਜਾਉਂਦਾ ਡਫ਼ਲੀ
te diloM amIra oe vAMga pha਼kIra vajAuMdA Dapha਼lI
And rich of heart, like a [Fakir: a wandering Sufi ascetic], he plays his tambourine